Bağlam Temelli Soru Nedir? TYMM Uyumlu Soru Nasıl Yazılır?

Bir öğretmen sınava soru hazırlıyor. Eski alışkanlıkla “Aşağıdakilerden hangisi bir sera gazıdır?” diye yazıyor. Üstüne küresel ısınma anlatan kısa bir paragraf ekliyor. Soru “modern” görünüyor, ama bir sorun var: paragraf okunmasa da öğrenci sera gazı tanımını biliyorsa doğru cevabı bulur. Yani metnin orada hiçbir işlevi yok.

Bu, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM) ile birlikte Bakanlığın artık kabul etmediği bir yapı. Mart 2026’da Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlam Temelli Çoktan Seçmeli Soru Yazım Kılavuzu”nu yayımladı. 123 sayfa, Hacettepe Üniversitesi’nden Prof. Dr. Nuri Doğan editörlüğünde, MEB Ölçme Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü yayını.

Bu yazıda kılavuzun çerçevesini ve öğretmenin sınıfta nasıl uygulayacağını özetliyoruz.

Bağlam temelli soru nedir?

Kılavuzun tanımı net: bağlam temelli bir soru, öğrencinin metin, problem durumu, veri seti, görsel veya senaryo gibi anlamlı bir bağlamla karşılaşmasını ve bu bağlamı kullanarak karar vermesini, yorum yapmasını, çözüm üretmesini ya da açıklama getirmesini gerektirir.

Önemli iki nokta:

Bir soru tipi değil, bir tasarım yaklaşımıdır. Bağlam temelli soru sadece çoktan seçmeli olmak zorunda değil. Uzun yanıtlı, doğru-yanlış veya açık uçlu formatlarda da kurgulanabilir. Belirleyici olan format değil, sorunun nasıl yapılandırıldığı.

Yeni bir kavram değildir. PISA ve TIMSS gibi uluslararası sınavlar onlarca yıldır bu yaklaşımı kullanıyor. Kavramın kökeni 1940’lı ve 1950’li yıllara dayanıyor. Türkiye için yeni olan, ulusal eğitim programının bu yaklaşımı merkeze alması.

Neden bu kadar önemli?

TYMM’nin “öğrenci ne biliyor” yerine “bildiğiyle ne yapabiliyor” sorusunu sorması, ölçme sisteminin de buna göre yeniden kurgulanmasını gerektiriyor. Eski tip “kazanım soruları” sadece hatırlamayı ölçer. TYMM ise problem çözme, sorgulama, eleştirel düşünme gibi becerileri ölçmek istiyor. Bu becerilerin de bağlam dışında ölçülmesi pratik olarak mümkün değil.

Kılavuz şu vurguyu yapıyor: bağlam temelli sorular, öğrencinin zihinsel ve sosyal becerilerini günlük hayatta sergileyebildiği birer beceri kanıtı işlevi görür.

Bağlam temelli soru yazımının beş aşaması

MEB kılavuzu sürecin beş adımda yapılandırılmasını öneriyor:

Adım	Ne yapılır
1	Hedefin netleştirilmesi: ölçülecek öğrenme çıktısı ve süreç bileşeninin belirlenmesi
2	Günlük hayatla ilişkili bağlamın oluşturulması
3	İlgili süreç bileşenlerini ölçmeyi hedefleyen soruların hazırlanması
4	Güçlü çeldiricilerin yapılandırılması
5	Bağlamın işlevselliğinin test edilmesi (bağlam olmadan soru çözülebiliyor mu?)

Beşinci adım kritik. Bağlam olmadan soru çözülebiliyorsa bağlam işlevsiz demek ve süreç en baştan tekrarlanmalı.

Sık yapılan hatalar

Kılavuzun en pratik bölümlerinden biri, soru yazımındaki yaygın hataları somut karşılaştırma örnekleriyle açıklaması. Dört ana kategori var:

1. Bağlam hataları

Hatalı: Küresel ısınmayı anlatan bir metin sonrası “Aşağıdakilerden hangisi bir sera gazıdır?” sorusu. Metin işlevsiz, soru bağlamsız.

Doğru: Bağlamda bir grafik veya veri sunulması, sorunun bu verinin incelenmesi ve yorumlanmasıyla cevaplanması.

2. Soru kökü hataları

Hatalı: “Aşağıdakilerden hangisinin… olmadığı söylenemez?” gibi çift olumsuzluk içeren ifadeler. Zihni gereksiz yere yoran, ölçme hatasına yol açan yapı.

Doğru: Olumsuzluk varsa tek ve net olması, koyu yazılması: ”… değildir?“

3. Seçenek ve çeldirici hataları

Hatalı: “Hepsi”, “Hiçbiri”, “A ve B” gibi seçeneklerin kullanılması. Öğrenci bir seçeneğin doğruluğundan emin olduğunda diğerlerini analiz etmeden cevap bulabiliyor.

Doğru: Her seçeneğin bağımsız bir yargı içermesi. Çeldiricilerin rastgele yanlışlardan değil, konuyu “eksik öğrenen” veya “yanlış yapılandıran” öğrencinin düşeceği bilimsel yanılgılardan seçilmesi.

4. Tasarım ve dizgi hataları

Hatalı: Metinde geçeni aynen resmeden görseller. Veri etiketleri çok küçük, gereksiz üç boyutlu grafikler. Metnin bir sayfada, sorunun başka sayfada olması.

Doğru: Görselin metni tekrar etmek yerine yeni bir veri sunması. İki boyutlu, sadeleştirilmiş, net etiketlenmiş grafikler. Bağlam ve sorunun aynı görsel alanda bulunması.

Bir bağlam temelli soruyu test etmenin yolu

Kılavuzun en pragmatik tavsiyesi şu: yazdığınız sorunun bağlamını silin ve sadece soru kökünü okutun. Soru hâlâ cevaplanabiliyor mu?

• Evet, cevaplanabiliyor: Bağlamınız işlevsiz. Süreci başa alın.

• Hayır, cevaplanamıyor: Bağlam işlevsel, soru gerçekten beceri ölçüyor.

Bu test, “modern görünen ama eski tip” soruları erkenden ayıklamak için en hızlı yöntem.

Bir öğretmenin haftada kaç soru yazması gerekiyor?

TYMM, her öğrenme çıktısı için en az bir ölçme aracı önerilmesini, her ünite için en az bir performans görevi verilmesini esas alıyor. Bir öğretmen branşına göre haftada ortalama 15-30 yeni soru üretmek durumunda. Her birinin beş aşamalı süreçten geçirilmesi, bağlam kurgusu, çeldirici tasarımı ve işlevsellik testi yapılması ciddi zaman demek.

Madlen TYMM Bağlam Temelli soruları nasıl üretiyor?

Madlen’in Soru Üretimi aracı, MEB Mart 2026 kılavuzundaki bağlam temelli soru yazım ilkelerini doğrudan referans alarak çalışıyor. Öğretmen branşını, sınıf düzeyini ve hedeflediği öğrenme çıktısını seçtiğinde sistem:

• TYMM öğretim programındaki ilgili öğrenme çıktısı ve süreç bileşenlerini otomatik bağlar,

• Günlük hayatla ilişkili, sınıfa özgü olmayan, yapay olmayan bir bağlam kurar,

• Bağlamdan birden fazla soru üretir,

• Çeldiricileri “rastgele yanlış” yerine kavram yanılgılarına dayandırır,

• Sonunda her sorunun bağlam olmadan çözülüp çözülemediği testini yapar.

İşlevsellik testini geçmeyen sorular havuza alınmıyor. Yani kılavuzun beşinci aşamasındaki “bağlam olmadan soru çözülebiliyor mu?” denetimi süreç içinde tamamlanıyor.

Madlen aynı zamanda hatalı yaklaşım örneklerini de filtreliyor. Çift olumsuzluk, “Hepsi/Hiçbiri” seçeneği, doğru cevabın diğerlerinden bariz uzun olması, metni aynen tekrarlayan görseller. Bu kalıplar üretilmiyor.

Sonuçta öğretmen, sıfırdan bir bağlam temelli soru yazmak yerine sistemin ürettiği soruları gözden geçirip kendi sınıfına uyarlıyor. 30-40 dakikalık bir soru yazım süreci, 2-3 dakikaya iniyor.

Kaynaklar:

• Millî Eğitim Bakanlığı (2026). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlam Temelli Çoktan Seçmeli Soru Yazım Kılavuzu. Ölçme Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Ankara. ISBN: 978-975-11-9562-3.

• Doğan, N. (Ed.) (2026). TYMM Bağlam Temelli Çoktan Seçmeli Soru Yazım Kılavuzu. Hacettepe Üniversitesi.

• Haladyna, T. M. (1992). Context-dependent item sets. Educational Measurement: Issues and Practice.

• Ahmed, A. & Pollitt, A. (2007). Improving the quality of contextualized questions. Assessment in Education.